Maandcolumn: Niet smeren, maar repareren

Er is veel te doen rond het arbeidsongeschiktheidsstelsel. “Het WIA-stelsel kraakt”, hoor ik om me heen. Maar dat is nogal eufemistisch als je het mij vraagt. Met oplopende wachttijden, herbeoordelingen die blijven liggen en een grote hersteloperatie rond verkeerd berekende WIA-uitkeringen, is geen sprake meer van kraken. Dan loopt de machine gewoon vast, een simpele smeerbeurt helpt dan niet.

Dat besef is er onvoldoende in Den Haag. Want wie naar de voorstellen van het kabinet kijkt, ziet vooral het gebruik van smeerolie – minder beoordelen, minder herbeoordelen en de IVA voor nieuwe gevallen afschaffen – waar eigenlijk een reparatie nodig is. Zo dreigt het stelsel te worden aangepast aan wat UWV nu aankan. Terwijl de vraag precies andersom moet zijn: hoe organiseren we de uitvoering zó dat mensen, werkgevers en ondernemers weer op tijd duidelijkheid krijgen?

Wat mij daarbij verbaast, is hoe vanzelfsprekend minister Vijlbrief en het kabinet nog altijd naar UWV blijven kijken als enige logische plek voor sociaal-medische beoordelingen. Alsof dezelfde overbelaste machine met wat extra smeerolie het probleem alsnog kan oplossen. Dat is zorgelijk. Want zolang we de oplossing binnen diezelfde grenzen blijven zoeken, blijven werknemers, werkgevers en ondernemers gevangen in onzekerheid.

Die vanzelfsprekende blik op UWV is zeker bij de WIA vreemd. Een belangrijk deel van de uitvoering ligt namelijk al bij private partijen. Werkgevers kunnen eigenrisicodrager zijn voor de WGA. Verzekeraars dragen risico, begeleiden re-integratie en zijn dagelijks betrokken bij de financiële en praktische gevolgen van arbeidsongeschiktheid. Waarom zou je die uitvoeringspraktijk dan niet ook benutten om de beoordelingscapaciteit anders te organiseren? Dat hoeft niet door elke verzekeraar zijn eigen keuringen te laten doen, maar kan bijvoorbeeld via een centraal, privaatrechtelijk keuringsorgaan dat voor alle betrokken private uitvoerders werkt.

De kritiek laat zich raden: leveren we zieke werknemers dan niet uit aan de markt? Dat zijn serieuze zorgen, maar ze zijn geen reden om het gesprek niet te voeren. Ze zijn juist reden om het goed te regelen. Als gebrek aan onafhankelijkheid het probleem is, organiseer dan onafhankelijkheid. Als gebrek aan rechtsbescherming het probleem is, borg dan rechtsbescherming. En als willekeur het probleem is, werk dan met toezicht en een volwaardige beroepsmogelijkheid.

Dat publieke waarborgen en private uitvoering prima samen kunnen gaan, is niet nieuw. Het eigenrisicodragerschap in de Ziektewet is daarvan een bekend voorbeeld. Die gedachte verdient ook bij de WIA serieuze aandacht. Niet omdat privaat per definitie beter is of omdat UWV buitenspel moet, maar omdat er mensen zijn die ziek thuis zitten en die niets hebben aan schijnoplossingen. Zeker niet als dat in de praktijk betekent dat zij lange tijd moeten wachten op duidelijkheid. Het arbeidsongeschiktheidsstelsel heeft behoefte aan uitvoering die doet wat de wet belooft. Want een vastgelopen machine vraagt niet om meer smeerolie, maar om een echte reparatie.