Wetsvoorstel BAZ door de Raad van State beoordeeld: niet of nauwelijks uitvoerbaar
Met de BAZ werkt het kabinet de afspraak uit het Pensioenakkoord uit: een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen. In ons eerdere ledenbericht en op het speciale kennisportaal hebben we uiteengezet hoe het wetsvoorstel in elkaar steekt. De BAZ introduceert een wettelijke verzekeringsplicht voor IB-ondernemers, tot aan de AOW-leeftijd. Zij worden in principe publiek verzekerd. Tegelijkertijd blijft er ruimte voor een private markt via een opt-out: zelfstandigen kunnen kiezen voor een gelijkwaardige private AOV, waarbij een solidariteitsbijdrage wordt geheven om selectie-effecten te beperken.
In uitvoeringstoetsen gaven de bij het wetsvoorstel betrokken uitvoeringsinstanties UWV en Belastingdienst aan dat zij voor 2030 geen capaciteit zouden hebben om een rol te spelen in de uitvoering. De Raad van State gaat nu een stap verder en plaatst vraagtekens bij de constructie van de wet zelf.
Complex arbeidsongeschiktheidsstelsel nog complexer
De Raad onderschrijft duidelijk de politieke doelstelling: zelfstandigen verdienen betere inkomensbescherming bij arbeidsongeschiktheid en het verschil met werknemers mag niet te groot zijn. Een verplichte basisverzekering voor zelfstandigen wordt dus op zichzelf niet afgewezen.
De kritiek richt zich op de gekozen uitwerking. Door een apart stelsel voor zelfstandigen te bouwen, met eigen definities, eigen systematiek en een opt-out naar private verzekeraars, wordt een toch al ingewikkeld arbeidsongeschiktheidsstelsel nog verder in lagen opgebouwd. De Raad schrijft ondermeer over de opt-out: “Aan de mogelijkheid van de opt-out liggen op zichzelf begrijpelijke overwegingen ten grondslag. De opt-out maakt de BAZ echter om verschillende redenen nog complexer. Dit komt in de kern doordat de opt-out in verschillende opzichten noodzaakt tot afstemming tussen de publieke verzekering en private verzekeraars. Dat roept mede vanuit internationaal- en Europeesrechtelijk oogpunt vragen op.”
Uitvoeringsrealiteit
Daarbovenop komt de uitvoeringsrealiteit. De Belastingdienst heeft een beperkte uitvoeringscapaciteit en geeft prioriteit aan herstelwerkzaamheden en het vervangen van verouderde ICT. UWV kampt op dit moment al met forse achterstanden in de WIA-keuringen. Zie ook ons ledenbericht over het Interdepartementaal Beleidsonderzoek WIA.
De Raad van State wijst erop dat de WIA in de praktijk nu al nauwelijks uitvoerbaar is, en dat het toevoegen van een nieuwe, complexe regeling via dezelfde uitvoeringsorganisaties het risico van een “implosie” van het stelsel met zich meebrengt.
De kernzin uit het advies is hard: de BAZ is in de huidige vorm niet of nauwelijks uitvoerbaar, zeker zolang de uitvoeringsproblemen bij de WIA niet zijn opgelost. De Raad van State schrijft ondermeer: “[…]adviseert de Afdeling daarnaast om het voorstel, in samenhang met of volgend op de noodzakelijke herziening van de WIA, opnieuw te bezien. Met het oog op een eenvoudig en uitvoerbaar socialezekerheidsstelsel ligt een integrale benadering van aanpassingen aan de WIA en de hier voorgestelde regeling in de rede.”
De duidelijke slotconclusie luidt: “De Afdeling advisering van de Raad van State heeft een aantal bezwaren bij het voorstel en adviseert het voorstel niet bij de Tweede Kamer der Staten-Generaal in te dienen, tenzij het is aangepast.”
Hoe nu verder met dit wetsvoorstel?
Formeel ligt de bal nu bij het kabinet. Het ministerie van SZW zal moeten adviseren wat zij met de kritiek van de Raad van State willen doen. In principe kan het advies terzijde worden gelegd, maar dat is politiek niet erg gebruikelijk. Verder kan de wet flink worden aangepast of zelfs weer helemaal teruggetrokken worden om opnieuw te worden ontworpen.
Belangrijk is dat het wetsvoorstel gekoppeld is aan coronasteun. Als de wet BAZ in juli of augustus 2026 nog niet gepubliceerd is in het Staatsblad, zal dat waarschijnlijk leiden tot forse korting op Europese coronasteun. En die publicatiedatum lijkt met dit advies van de Raad van State niet meer te realiseren.
Dit betekent niet dat je als adviseur niets hoeft te doen. Ook op dit moment lopen ondernemers die nog geen AOV hebben het risico dat zij bij langdurige arbeidsongeschiktheid geen inkomsten meer hebben. Het is en blijft belangrijk om hierop te wijzen. Want ook als de BAZ wel doorgaat, dan wordt de invoering sowieso niet vóór 2030 voorzien.